Blogs van John

John Greijmans is interimmanager en consultant. 

De Zorg is een Markt zoals elke Andere

“De marktwerking in de gezondheidszorg is ‘doorgeslagen’ en moet ingeperkt worden. Anders wordt goede zorg steeds moeilijker te organiseren en te betalen.” Dat zegt minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) in een interview met het AD van 3 januari 2019. Anderen zeggen echter dat er juist te weinig marktwerking is. De vraag is dan uiteraard, wie er gelijk heeft, maar eerlijk gezegd begrijp ik die vraag niet. De zorg is namelijk een markt, want er zijn consumenten die ‘iets’ willen afnemen en er zijn producenten die dat ‘iets’ tegen een vergoeding aanbieden. En als je een markt hebt dan is er ook sprake van marktwerking. Of die markt goed werkt is uiteraard een andere verhaal. 

De Markt (voor Zorg) bestaat niet

Laten we beginnen met te zeggen dat dé markt voor zorg niet bestaat. Net zo goed als dé markt voor bijvoorbeeld personenvervoer niet bestaat. Een tweedehandsfiets kopen is iets anders dan een businessclass ticket naar New York. En zo is er ook behoorlijk wat verschil tussen openhartoperaties en huishoudelijk werk; beide hebben nagenoeg niets met elkaar te maken en kunnen niet over een kam worden geschoren. Als we dus over marktwerking in de zorg spreken, moeten we duidelijk maken over welk product of dienst of met andere woorden, over welke deelmarkt het gaat. 

Theoretisch bestaat er een Perfecte Markt

In de economische wetenschap kennen we de theorie van de volkomen mededinging. Een dergelijke markt werkt perfect als er aan vijf kenmerken is voldaan. 

  • Er zijn veel kleine kopers en verkopers; geen enkele partij is daarom in staat de prijs te beïnvloeden door het aanbod- of vraagvolume aan te passen.
  • De producten zijn volledig gestandaardiseerd en inwisselbaar; voor kopers is daarom alleen de prijs van belang.
  • Alle marktpartijen zijn volledig op de hoogte zijn de economische en technische informatie die van belang is voor hun besluitvorming.
  • Kopers en verkopers zijn rationele actoren die streven naar maximaliseren van respectievelijk nut en winst.
  • Er zijn geen barrières om toe te treden tot de markt of om deze te verlaten, en er zijn ook geen transactiekosten.

Hoe ziet de perfecte marktwerking er dan uit? Stel er is een tekort aan het product. Er is dus meer vraag dan aanbod en dat doet de prijs opdrijven. De hogere prijs zorgt voor hogere winsten bij de bestaande producenten en trekt dus nieuwe aanbieders aan, waardoor het aanbod toeneemt, de tekorten afnemen en de prijs weer kan dalen en de overwinsten verdwijnen. Op de perfecte markt zijn er dus nooit tekorten of overschotten en worden er geen exorbitant hoge winsten gemaakt.

 Marktwerking in de praktijk

Helaas is een perfecte markt een theoretische idealisering die in de praktijk niet kan bestaan. In werkelijkheid voldoet geen enkele markt aan alle vijf kenmerken. We hebben dus altijd te maken met in meer of mindere mate imperfecte markten. Maar ook daar vindt marktwerking plaats. Enkele voorbeelden om te laten zien wat er zoal kan gebeuren. 

Stel dat er op een bepaalde markt maar een beperkt aantal aanbieders is. Denk bijvoorbeeld aan tandartsen in een stedelijk gebied. Er is dan meer vraag dan aanbod en dus verhogen de tandartsen hun prijzen. Dat is echter een ongewenste situatie en in veel gevallen zal de overheid daarom ingrijpen, bijvoorbeeld door een lagere prijs voor te schrijven. Voor een aantal tandartsen wordt de markt daardoor minder interessant en zij zullen hun heil elders zoeken, bijvoorbeeld in het buitenland. Bij gelijkblijvende vraag vermindert dan het aanbod. Prijzen mogen echter niet worden aangepast waardoor er tekorten ontstaan. In de zorg noemen we dat wachtlijsten. 

Wachtlijsten zijn echter een ongewenste situatie, en dus staat de overheid toe om de prijzen weer te verhogen. De hogere prijzen trekken nieuwe tandartsstudenten aan, maar het duurt enkelen jaren voor die opgeleid zijn. Stel nu dat in die jaren het aantal vragers afneemt, bijvoorbeeld omdat ze verhuizen naar het platteland. De afgestudeerde tandartsen brengen nieuw aanbod in, maar de vraag is gedaald. De prijs is echter door de overheid vastgesteld en mag niet worden aangepast. Er is dus te weinig werk voor de tandartsen. In de economie noemen we dat leegloop.  

Tot slot

Zoals elke andere markt is de zorg, of beter gezegd zijn de deelmarkten binnen de zorg imperfecte markten. Marktwerking leidt dan vaak tot ongewenste effecten zoals wachtlijsten en te hoge kosten. Door regulering kan de overheid deze effecten mitigeren, maar dat kan weer problemen elders veroorzaken. Het reguleren van een markt is inderdaad niet gemakkelijk. Over hoe een markt werkt zijn economen het wel met elkaar eens, maar over hoe je een markt moet reguleren woeden verhitte debatten. 

In de praktijk doen we het echter niet zo slecht met reguleren. Het Nederlandse zorgstelsel behoort tot de beste van de wereld. Uiteraard kan goed altijd beter, maar termen als ‘doorgeslagen’ en ‘moet worden ingeperkt’ lijken eerder te zijn ingegeven door politieke ambities dan door gevoel voor de economische realiteit. Inperken kan namelijk alleen door de vraag te verminderen of prijzen te verlagen. Lagere prijzen leiden tot wachtlijsten en vraag verminderen betekent de facto patiënten niet of minder behandelen. 

John Greijmans

Rotterdam, januari 2020