Blogs van John

John Greijmans is interimmanager en consultant. 

Genezen van Viruswaanzin

In het Parool van 20 maart van het afgelopen jaar, stond een interview met een garagehouder in Amsterdam-Oost. Het ging over de covid-pandemie en hij zei dat het niet helemaal vertrouwde. “Al die vergaande maatregelen. Alleen om een paar ouderen te redden? Nee, de overheid weet hier meer van.” Wat dan precies, wist hij echter niet zo snel. Hij was er zich niet van bewust, maar zo wist de garagehouder in enkele woorden de kern van een complottheorie samen te vatten. ‘Men’ verzwijgt iets, en verder heeft de overheid een snood plan, laat de wetenschap zich voor het karretje spannen en weten de media weliswaar hoe het in elkaar zit, maar worden ze van ‘hogerhand’ gesommeerd te zwijgen. Maar wat is er nu werkelijk aan de hand, en hoe kunnen we het oplossen?

De overheid weet er meer van, maar wat dan precies, weet hij niet zo snel.

 

Wat zijn complottheorieën?

Een oude en bekende complottheorie is dat de aarde niet rond maar plat is, en dat wij allemaal voor de gek worden gehouden. Helaas wisten de oude Grieken al beter, die hoefden niet op Columbus te wachten. In 1912 werd de wereld geschokt door het zinken van de ‘onzinkbare’ Titanic. In tegenstelling tot de officiele verklaring werd deze echter niet veroorzaakt door een aanvaring met een ijsberg. De eigenaar van het schip, JP Morgan wilde af van enkele prominente bankiers die zich verzetten tegen de oprichting van een Amerikaanse centrale bank. In de ochtend van woensdag 9 november is Paul McCartney verongelukt nadat hij in een neerslachtige bui de EMI-studio’s verliet. Hij werd vervangen door een dubbelganger genaamd William Campbell, die door aanhangers van de deze complottheorie dan ook Faul (false paul) wordt genoemd.

Daarnaast schijnt Elvis nog steeds te leven, tenminste als hij niet voortijdig aan covid is overleden. Over covid gesproken, daarover bestaan veel complottheorieën. Te veel om te noemen, ik volsta daarom met twee voorbeelden. Het coronavirus is eigenlijk een ontsnapt biologisch wapen dat de Chinese regering heeft laten ontwikkelen om de eigen bevolking te besmetten en zo het probleem van de overbevolking op te lossen. Verder heeft Bill Gates het virus in de wereld gebracht, en heeft hij een patent op het corona-vaccin; het is geregistreerd bij het Europees Octrooibureau onder nummer EP3172319A1. Gates heeft trouwens een paar jaar geleden ook al ebola gelanceerd, maar dat was nog voor de tijd van de nanobots.

Complottheorieën zijn er in gradaties, maar er is een gemene deler. Volgens complotdenkers zit ‘het’ anders dan ‘ze’ je op basis van het officiele verhaal willen doen geloven. Daarbij zijn er twee typen complotdenkers, zij die zoeken naar alternatieve feiten en bewijzen, en zij die feiten en kennis zien als een mening of opinie, die dus altijd relatief zijn. Volgens psychologen staat bij een complotdenker de radar voor het zien van verbanden en diepere oorzaken iets te scherp afgesteld, waardoor deze vaak een vals alarm afgeeft. Maar wat als zij nu toch gelijk hebben?

Bill Gates heeft een paar jaar geleden ook al ebola gelanceerd, maar dat was nog voor de tijd van de nanobots.

 

Wat zeggen Socrates en Dunning-Kruger?

De Griekse filosoof Socrates (469-399 BCE) begaf zich op de straten en pleinen van Athene en voerde gesprekken met leerlingen en voorbijgangers over diverse onderwerpen. Tijdens zulke gesprekken stelt hij vragen waarop zijn gesprekspartners een antwoord geven. Door steeds nieuwe vragen te stellen, ontdekken de gesprekspartners uiteindelijk dat zij niets weten. Maar dat is overigens niet Socrates’ doel. Hij wil mensen kritisch leren denken en gelooft dat we door het opdoen van (zelf)kennis een beter mens worden.

Met Socrates zelf is het niet goed afgelopen. Hij had veel bewonderaars, maar niet iedereen was gecharmeerd van zijn doortastende manier van vragen stellen; hij kreeg dan ook de bijnaam, de horzel van Athene. Op zeventigjarige leeftijd wordt hij beschuldigd van goddeloosheid en het bederven van de jeugd. Hij krijgt de doodstaf en moet de gifbeker drinken.

Twee sociaal psychologen, David Dunning en Justin Kruger constateren in 1999 het verschijnsel dat mensen die ergens weinig van weten of iets niet kunnen, de expertise missen om dat de beseffen dat ze weinig weten of dat anderen wel goed in iets kunnen zijn. Dit is het zogenoemde Dunning-Kruger effect. Mensen die weinig feitenkennis hebben over bijvoorbeeld autisme, denken dat ze meer van autisme weten dan wetenschappers en artsen. Zij vinden ook vaker dat ouders zelf moeten kunnen besluiten hun kinderen niet te vaccineren tegen gevaarlijke kinderziekten. Deze zelf-overschatters vertrouwen meer op familie, vrienden en beroemdheden voor hun informatie over vaccinaties, dan mensen met een realistische beeld van hun eigen kennis.

Socrates wil mensen kritisch leren denken en gelooft dat we door het opdoen van (zelf)kennis een beter mens worden.

 

Hoe met complotdenkers om te gaan?

Het feit dat iemand een complotdenker is wil niet zeggen dat hij helemaal ongelijk heeft. We hebben gezien wat een ‘almachtige’ overheid kan doen met toeslagen op het inkomen en we worden dagelijks geconfronteerd met de macht van het grootkapitaal in de vorm van tech-bedrijven als Uber en Facebook. Maar een complotdenker heeft het echt ook, en waarschijnlijk heel vaak, bij het verkeerde eind. Hoe gaan we daar mee om?

Ga je met een complotdenker in discussie dan kunnen er twee dingen gebeuren. De persoon heeft zijn huiswerk gedaan en weet op alle argumenten een antwoord. Onvoorbereid in discussie gaan, is een groot risico, want daarmee geef je haar het idee gelijk te krijgen, terwijl dat niet zo is. Je moet iemand als Socrates zijn om daar doorheen te komen. Anderzijds kun je iemand treffen op wie het Dunning-Kruger effect van toepassing is. Welk argument je ook naar voren brengt, deze persoon zal het ontkennen en weigeren om daarvoor een valide argument te geven, want een dergelijk argument heeft zij immers niet.

Hoe komen we dan wel tot een oplossing? In elke situatie en dus ook deze, is het goed met elkaar in gesprek te gaan, over wat mensen nu precies geloven en waar dat ergens vandaan komt. Ook de complotdenkers die de plank volledig misslaan, zijn vaak vanuit een terechte boodschap begonnen. Op die onderliggende boodschap moeten we ons concentreren. En dat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid en beleidsmakers, complotdenkers en zij die niet in het complot geloven.

Het feit dat iemand een complotdenker is wil niet zeggen dat hij helemaal en altijd ongelijk heeft.

 

Neem de andere partij serieus

Het is normaal dat mensen in onzekere tijden, vragen hebben en op zoek gaan naar antwoorden. Ze voelen zich angstig, onzeker en machteloos. Niet alle complotdenkers zijn personen die stellig en zonder bewijs beweren dat een groepje mensen ergens achter zit. Er zijn genoeg mensen met legitieme vragen en we moeten ons afvragen waar die vandaan komen en wat we ervan kunnen leren. Het doel is om de ander aan het nadenken te krijgen, en daarom is het indachtig Socrates, goed om eerst vragen te stellen. Wat geloof je precies, waarom geloof je dat en van wie heb je het gehoord? Waarom maak je je zorgen?

Neem je eigen verantwoordelijkheid

Uiteraard geloof je als complotdenker dat je gelijk hebt, maar vraag je ook eens af wat er gebeurt als je ongelijk hebt? Zoek daarom naar je persoonlijks Socrates en laat die persoon jou uitdagen, en houdt altijd rekening met Dunning-Kruger-effect; bescheidenheid siert immers de mens. Al je dan gelijk krijgt, dan kunnen morgen de mondkapjes af en kun je weer van harte feesten. Maar stel dat blijkt, hoe onwaarschijnlijk dat ook mag lijken, dat je geen gelijk hebt. Dan kan dan wereldwijd het leven van miljoenen mensen kosten. Weegt dat op tegen een jaar mondkapje opdoen en wat minder feesten? Aan jou de keuze, en daarmee ook de verantwoordelijkheid.

John Greijmans

Rotterdam, januari 2021